Konuşma Üretimi Nasıl Gerçekleşir ?

Ses ve Konuşma Üretimi

Ses sistemimiz yukarıdan aşağıya doğru; ağız boşluğu, burun (nasus), gırtlak (larenks), soluk borusu (trakea), akciğerler (pulmones) ile oluşturulur. Bu sayılanlar aynı zamanda solunum yolumuzu da oluşturmaktadır. Sesin sağlıklı oluşturulabilmesi için yukarıda bahsedilen organların da sağlıklı olması önem arz etmektedir.

İnsan sesinin oluşması 3 aşama ile gerçekleşir:

Bunlardan ilki respirasyondur; yani solunum aşaması. Solunum, dışardaki havadan oksijen ile içerdeki karbondioksitin yer değiştirme olayıdır. Bu olay vücudumuzun temel ihtiyacıdır ve yaşamsal solunum olarak da bilinir. Yaşamsal solunum olarak geçen bi olay aynı zamanda konuşma için de gereklidir ve buna da biyososyal solunum denir. Yaşamsal solunum soluk alıp verme 2,5 sn sürerken, biyososyal solunumda soluk alma 2-3 sn, soluk verme ise 15-20 sn kadar sürebilmektedir. Diğer bir farklılık ise yaşamsal solunumda bütün solunum yolları açık iken biyososyal solunumda hava, ağız boşluğunda, larenkste bir direnç ile karşılaşır.İkinci aşama Fonasyon; yani ses tellerinin titreşim aşamasıdır. Nefes verirken akciğerlerimizden gelen hava soluk borumuz aracılığı ile gırtlağımıza ulaşır. Gırtlağın üzerinde ses telleri bulunmaktadır. İşte bu aşamada da akciğerlerden gelen havanın, gırtlak üzerindeki ses tellerini titreştirmesi ile glottal ton (ham ses) oluşmaktadır. ( Ses tellerinin bir saniyedeki açlıp kapanma olayına temel frekans (fo) denilir ve bu temel frekans sesin tizliğini ve pesliğini belirlemektedir. Temel frekansı belirleyen de ses tellerimizin (vokal kords) kütlesi, gerginliği ve uzunluğu gibi özelliklerdir. Yani; ses tellerinin uzun ve kalın olması ile kalın bir ses algılanır iken ince ve dar olması ile de ince bir ses algılanmış olur.)

Cızırtı şeklinde olan bu ham ses, hava yolunda bulunan yutak, ağız ve burun boşluklarından geçerken bu boşlukların şekil ve hacmine göre şekillenmesi ile de kişiye göre ses tonu ortaya çıkar.

Konuşma üretiminin gerçekleşmesi için son aşaması olan artikülasyon (sesletim): konuşmaya yardımcı organlarımız olan dil, diş, dudak, yumuşak damak, sert damak, farenks düzenli ve birbiri ardına belirli bir sıralamaya uyarak gerçekleştirdiği hareketler aracılığı ile konuşma sesleri (sesbirimler) üretilerek konuşma gerçekleşmiş olur. .Örneğin p sesbiriminin üretiminde, dudaklar kapatılarak havanın önü kesilir ya da sürtünmeli bir sesbirim olan f de ,ise üst dişlerimiz ile alt dudağımıza dokunuruz.

Rezonans

Fiziksel anlamda rezonans, ilk titreşimin kendisiyle uyumlu ikinci bir titreşimi başlatması olayıdır. Sesteki ilk titreşimler genellikle müziksel ses oluştrabilecek özellikte değillerdir. Bu özelliği kazanması, dışarıya verilmeden önce titreşimlerin zenginleştirilmesi, düzenli ve uyumlu hale getirilmesiyle mümkündür. Larenks tarafından üretilmiş sesler yansımaya hazırdırlar. Rezonans olayı; ses, kaynağından çıktıktan sonra çevrenin akustik özellikleriyle de şekillenerek nitelik kazanır. Konuşma ve şarkı sesi karmaşık seslerdir. İnsan sesine dilin tüm inceliklerini kazandıran rezonansın niteliğidir.

Büyük rezonans boşlukları pes sesleri, küçük rezonans boşlukları ise tiz sesleri üretirler. Bunlara ek olarak soluk borusu ve larenksin boyutları da önemlidir. Geniş bir soluk borusu ve larenk kaliteli sesin oluşmasında etkilidir. Sinüs boşlukları rezonansta etkin olurken, burun, rezonans dengesini sağlayan tek ve en önemli organdır.

Büyük rezonans boşlukları pes sesleri, küçük rezonans boşlukları ise tiz sesleri üretirler. Bunlara ek olarak soluk borusu ve larenksin boyutları da önemlidir. Geniş bir soluk borusu ve larenk kaliteli sesin oluşmasında etkilidir. Sinüs boşlukları rezonansta etkin olurken, burun, rezonans dengesini sağlayan tek ve en önemli organdır.

Vennard’a (1967) göre, insanın ses sisteminde soluk borusu, akciğerler, göğüs kafesi, yutak, epiglot, tiroid kıkırdak, dil ağız boşluğu, yüz kasları, şakak kasları, sert ve yumuşak damak, burun boşluğu ve  parazanal sinüsler rezonanssın gerçekleştiği bölgelerdir. İçinde hava bulunan her gövde boşluğunun rezonans oluşturduğu gerçeğine dayalı olarak, insan vücudunda bu işlevi adı geçen bölgelerle sınırlamamak gerekmektedir.

Sesle ilgili kalite ve diğer özelliklerin çoğunun yüksek değerlere ulaşmasının rezonatörler sonucunda oluştuğundan söz edilmektedir. Eğitimli bir sese sahip kişinin rezonatörleri etkili kullanımı, ses ranjı ve gücünün artırılmasında kuvvetli bir vasıta olabilmektedir. (Martin and Darnley, 1996).

Prozodi

Noktalama işaretleri okumadaki; tonlama, vurgulama ve cümlenin anlamlı gruplar halinde okunmasında doğrudan belirleyici bir özelliğe sahiptir. Breznitz’e göre bütün bu vurgulama, tonlama ve anlam grupları ile ifade etme prozodi kavramı ile açıklanmaktadır ve temel anlamıyla konuşma diline ait bir kavramdır. Prozodi, Türk Dil Kurumu’na göre, vurgu, durak, ezgi gibi ses bilgisi ögelerinin tamamı; Lynott ve Connell’e göre tonlama, vurgu, zamanlama ve ritim yönleriyle sözel iletişimin merkezinde yer alan bir özellik; Whalley ve Hansen’e göre ise bütün evrensel dillerde kendini gösteren dilbilime ait bir alt sistemdir. Prozodi evrensel bir kavram olmasına karşın, her dilde farklı bekleme, tonlama ve vurgulama özellikleri olduğundan prozodinin hissedilmesi de dilin yapısına göre farklılık göstermektedir. Bu açıdan bakıldığında ise prozodi ait olduğu dilin müziğidir.

Konuşmada prozodinin etkin olarak kullanılması mesajın anlaşılırlığına katkıda bulunmaktadır. Konuşmacının robotik ve heyecansız bir şekilde mesajı iletmesi anlamayı olumsuz etkileyebileceği gibi ilgi de çekmeyecektir. Çünkü dinlediğini anlamada prozodi belirleyici bir özelliğe sahiptir. Okumanın da bir anlam kurma süreci olduğu dikkate alındığında, prozodinin bu sürece katkı sağlayan bir unsur olduğu bilinmektedir. Çünkü bu süreçte, metindeki prozodik ipuçlarının okuyucu tarafından kullanılması okunan metnin daha iyi anlaşılmasına katkı sağlamaktadır.

Derleyen: Elif Rabia ER

Kaynakça

https://dilvekonusmanindunyasi.blogspot.com/2017/10/ses-ve-konusma-uretimi-mekanizmas.html

http://muzikegitimcileri.net/bilimsel/bildiri/A-Helvaci.html

http://static.dergipark.org.tr/article-download/imported/1002000365/1002000298.pdf?

https://www.ogrenmen.com/merak-edilen-konular/nasil-konusuyoruz-ses-nasil-olusur.html

https://gavsispanel.gelisim.edu.tr/Document/beozsoy/20200412005617565_3123451a-b9ea-4d0b-b75d-d004143b3b8f.pdf

Son Güncelleme: Mayıs 24, 2020

Bu yazı/derleme faydalı mıydı?

Bir Yorum Yap